آمدن بهار ، رستاخیز طبیعت و زایش گل بوته ها به امر حیّ توانا و دادار آسمان ، انسان را به تفکّر واداشته تا وی پیرامون این دگرگونی ، تحوّل احوال ، پاکی ، صداقت ، یک رنگی و . . .  را بشناسد     و خود را به صفات نیک بیاراید . چه فلسفه ای زیباتر و انسانی تر از این برای نوروز می توان برشمرد که هر گردش طبیعت ، بهانه ای می شود برای بزرگ داشت پاکی و پیراستن ناپاکی و آلودگی همه چیز . نوروزی دیگر از راه می رسد و بهار در خانه ها را می زند . درها گشوده می شوند ، پرده ها به   گوشه ای می روند و لنگه های پنجره ها که از سرمای سخت بسته بودند ، بر لولا    می چرخند و خانه ها نسیم معتدل به خود می گیرند و هر جان بی تابی ، صدای بهار را از درون خود حس می کند .

خانواده ها پس از خانه تکانی و شست و شوی رخت خواب ها و فرش ها آرام آرام غبار غم آلود یک ساله را از دل می زدایند . ماهی های سرخِ رقصان در تنگ بلورین ، سبزه ، سفره هفت سین ،  قرآن مجید در وسط آن ، بوی بهار در کنار گلدان های شمعدانی ، صدای بازی کودکان ، شور و شوق خاصّی را بر می انگیزند و جلوه ای به یاد ماندنی دارند .

نیما یوشیج در خصوص تحوّل طبیعت و سرآغاز فصل بهار می گوید :

عاشقا خیز کامد بهاران

شکوه ها را بنه ، خیز و بنگر ،

که چگونه زمستان سرآمد ،

جنگل و کوه در رستخیز است ،

عالم از تیره رویی درآمد ،

                       چهره بگشاد و چون برق خندید .

توده ی برف بشکافت از هم .

چشمه ی کوچک از کوه جوشید .

گل به صحرا درآمد چو آتش .

بهار با شعله های قرمز آتش مقدّس چهارشنبه سوری ، به تدریج از راه می رسد و کودکان و جوانان، آواز سر می دهند : ( سرخی تو از من - زردی من از تو ) منظور از سرخی ، کردار نیک و اهورایی و منظور از زردی کردار زشت ، ناپسند و اهریمنی است و هر کدام پیام مربوط به خود را دارند . ^۱

نوروز NOW-RUZ را روز نو و تازه یا روزی که سال نو بدان آغاز گردد می دانستند . ابوریحان در التفهیم ( مصحح همائی ص ۲۵۳ ) گوید : نخستین روز است از فروردین ماه وزین جهت روز نو نام کردند ، زیرا که پیشانی سال نو است . ^۲

خداوند آفرینش را در ۳۶۵ روز سال به پایان رسانید و اوّل فروردین بیاسود . پس از نظر مذهبی پایان آفرینش خدا روز نوروز است که تا آن روز همه چیز هستی یافته و به وجود آمده است . ^۳

بیشتر روایات اسطوره ای ایران ، دوره ی پیشدادی را زمان پیدایی نوروز و جمشید ، چهارمین پادشاه پیشدادی را بنیان گذار نوروز و آئین نوروزی به شمار آورده اند .

دوران جمشید در یشت ها دورانی طلایی به شمار آمده است . در آن زمان خوردنی ها کاهش نمی یافت ، چارپایان و مردمان نمی مردند ، گیاهان نمی خشکیدند ، سرما ، گرما ، پیری و رشک وجود نداشتند . جمشید بر هفت کشور زمین فرمان می راند و نیک بختی ، شهرت ، گلّه و رمه ، خشنودی و حرمت را از دیوان گرفته بود . ^۴

« یک نماد سلطنتی مهم و جدید نیز در شاهنامه معرفی شده ، این نماد فرّه ایزدی است که تخت معروف جمشید را به او ارزانی داشت ؛ و او مانند خورشید تابان بر آن جلوس می کرد . در بزرگ داشت این واقعه بود که نوروز ، جشن گرفته شد . » ^۵

پس ، آن گاه که دروغ گفت ، فرّه به صورت مرغی از پیش او بیرون رفت .

فردوسی که بدون شک موارد شاهنامه ی خود را مع الواسطه از خدای نامک و دیگر کتاب ها و رسایل پهلوی اتخاذ کرده ، اندر پادشاهی جمشید گوید :

به فر کیانی یکـی تخت ساخت                 چه مـایه بدو گوهر اندر نسـاخت

که چون خواستی دیو برداشتی                 ز هـامون به گردون بر افــراشتی

چو خورشید تابان میـان هــوا                  نشستــه بــرو شــاه فــرمانروا

جهان انجمن شد بر تخت اوی                  فـرو مانده از فــره ی بخـت اوی

به جمشید بر گـوهر افشانـدند                 مــر آن روز را روز نـو خــواندند

سر سـال نـو هـرمز فـرودیـن                بر آسوده از رنج تن ، دل ز کـین

بـزرگـان به  شادی بیــاراستند               مــی و جام و راهشگران خواستند

چنیـن روز فــرّخ از آن روزگار               بمـانــده از آن خسـروان یـادگـار

روز اوّل فروردین فَرَوَهَر گذشتگان به زمین فرود می آیند . این موضوع فروهر از ادبیات شیرین کیش مزدیسنی می باشد که داستان بسیار دلکشی دارد و یکی از فلسفه های مهم جشن نوروز و فرود آمدن این فروهران است که روز اوّل فروردین به زمین می آیند و از خانه و کاشانه ی صاحب خانه دیدن می کنند .

 فروهر یا فره وشی یکی از نیروهای مقدّس و معنوی انسان است که پیش از آفرینش در عالم بالا وجود داشته و هنگام آفرینش انسان در هیکل او داخل شده او را رشد و ترقی داده و نگاه داری           می کند و پس از مرگ انسان دیگر باره با همان پاکی و تقدّس اوّلی به جای خود باز می گردد . ^۶

در اوستا به شش گاهان بار اشاره شده است . گاهان ( زمان ها ) همان اشاره به زمان آفریده ها و بار ( نعمت ها ) و داده های خداوندی است که در این شش روز پدید آمده و به پاس سپاسگزاری از داده ها و آفریده های خداوندی یعنی بهترین گاه ها ( زمان ها  ) یا روزهای بار و بر جشن         می گیرند یکی از این روزها که پایان اسفند است و روز اورمزد (هرمز ) که روز نام خداوند است و در روز خدا انسان زاده شد که نوروز است که برابری شب و روز را به دنبال دارد و روز جوشیدن چشمه ساران و دمیدن سبزه ها و شکوفه کردن شاخساران است . ^۷

کهن ترین نشانه ای که در آسیای غربی از جشن سال نو بازمانده به نخستین خاندان سلطنتی اور مربوط می شود . از آن جا که سومری ها از خلیج فارس و فلات ایران ، از طریق خوزستان به بین النهرین رفتند ، محتمل است که نوروز ، عید رایج در میان بومیان نجد ایران پیش از آریایی ها بوده باشد و لزوماً وام گرفته از بین النهرین نیست و به احتمال بسیار از فلات ایران و هم در بین النهرین عید نوروز وجود داشته است . در ایران باستان نیز دو عید بزرگ وجود داشته است : یکی عید آفرینش در آغاز پاییز و دوم عید باززایی و برکت بخشی در آغاز بهار است . حاجی فیروز نیز بازمانده ی آیین بازگشت ایزد شهید شونده یا سیاوش است .

به طور کلّی از مراسم نوروز در دربار شاهنشاهان هخامنشی و اشکانی اطلّاعات دقیقی در دست نیست ، و برعکس از عصر ساسانی اطلّاعات گران بهایی موجود است .

کریستن سن افسانه ی پیدایی جشن نوروز و نام نوروز نهادن بر روز اوّل فروردین را به روایت برخی نویسندگان دوره ی اسلامی ، مانند ابوریحان بیرونی ، حمزه ی اصفهانی و خوارزمی آورده است . ^۹

در برهان قاطع نوروز و رسم جشن گرفتن این روز به مناسبت بر تخت نشستن جم در طلوع آفتاب در آذربایجان و بازتاب درخشش پرتو خورشید از تاج و تخت جم دانستند .

در کتاب دینکرد ، که دانش نامه ی دین مزدیسنی و به زبان پهلوی و نوشته ای از سده ی سوم هجری است ، از نوروز به عنوان یکی از جشن های کهن ایران یاد شده است . در کتاب نخستین انسان و نخستین شهریار درباره ی جشن نوروز بر اساس ترجمه ی مری بویس مطالبی خواندنی آمده است . ^۱۰

بزرگ داشت روان در گذشتگان و یادآوری مردگان در آخرین روزهای پایانی سال ، به ویژه در آخرین شب جمعه ی سال کهنه ، بازمانده از آئین های نیاپرستی در جامعه های دوران ایران باستان است .

پارتیان که در سرزمین خاور ایران می زیستند و بنیان گذار دولت اشکانی بودند ، از پیش از آمدن به ایران ، ارواح نیاکان خود را می پرستیدند .^۱۱

در دوره ی ساسانیان قاب های زیبای منقوش و گران بهایی از جنس کائولین از چین به ایران     می آوردند که بعدها به نام کشوری که از آن جا می آمد چینی و به گویشی دیگر سینی نان گرفت. در آیین های نوروزی برای چیدن خوان نوروزی از سینی ها استفاده می کردند و این ظرف ها را پر از نقل و نبات می کردند و آن را به عدد هفت امشاسپند که مقدّس بود بر سر خوان های نوروزی می نهادند و از این رو خوان نوروزی به هفت سینی یا هفت قاب نام گرفت و بعدها هفت سین خوانده شد . ^۱۲

دکتر مهرداد بهار هفت سین را در ارتباط با هفت سیاره می داند که سرنوشت بشر در دست آنان شمرده می شد و مسلماً هفت سیاره در امر تقدّس عدد هفت مؤثر بوده است و گمان بر این بود که اگر کسی هر هفت را در اختیار داشته باشد ، یعنی نظر لطف هر هفت سیاره را به خود جلب کند ، خوشبخت خواهد بود . ^۱۳

در قرآن مجید چندین بار از آفرینش جهان در شش روز در سوره های یونس ۳ ، هود ۷ ، فرقان ۵۹ ، سجده ۴ ، حدید ۴ و . . . یاد شده است . من جمله در آیه ی ۵۴ سوره ی اعراف می فرماید :           اِنَّ رَبَّکُمُ الله الَّذی خَلَقَ السَّمواتِ وَالَارضَ فی سِتَّهِ اَیّامٍ « پروردگار شما خدایی است که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید . » پس از آن با فرستادن پیامبران و یاد دادن برنامه ی راهنمایی مردم به آنان به فرمانروایی پرداخت . حکیم عمر خیّام در نوروز نامه راجع به جشن نوروز چنین           می نویسد : سبب نام نهادن نوروز از آن بوده است که آفتاب در هر ۳۶۵ شبانه روز و ربعی به اوّل دقیقه حمل باز آید و چون جمشید از آن آگاهی یافت نوروز نام نهاد ؛ پس از آن پادشاهان و دیگر مردمان به او اقتدا کردند و آن روز را جشن گرفتند و به جهانیان خبر دادند تا همگان آن را بدانند و آن تاریخ را نگاه دارند و بر پادشاهان واجب است که آئین و جشن و رسم ملوک را به جای آرند ؛ از بهر مبارکی و خرّمی کردن در اوّل سال و هر کس در نوروز جشن کند تا نوروز دیگر عمر در شادی گذراند . ^۱۴

نوروز را می توان بهترین انتخاب ایرانیان در سنجش زمان و گاه شماری دانست ؛ زیرا که روزی مقدّس و روحانی است و در ممالک دیگر چون افغانستان ، ازبکستان ، سوریه ، تاجیکستان ، کردستان عراق ، ترکیه ، جمهوری آذربایجان ، حبشه ، بحرین ، آلبانی ، شبه قاره ی هند ، پاکستان ، کشمیر ، ولایت های گجرات و بمبئی همه ساله با شکوه به پیشواز نوروز می روند .

آن چه اورنگ مورّخ و ایران شناس در پیدایش نوروز می نویسد به واقع بسیار نزدیک تر و از نظر علمی قابل قبول خواهد بود . وی می گوید : جشن نوروز برای پایان یافتن روزهای شش گانه ی آفرینش به ویژه برای آفرینش انسان و پدید آمدن آدم است . ^۱۵

از آن چه گفته شد ، آشکار گردید که نوروز از مراسم بسیار کهن است و به آغاز آفرینش بر         می گردد .

در تورات نیز آمده است که خداوند در شش روز همه ی جهان را آفرید و در روز هفتم از کار خلقت بیاسود .

آثار و قراینی که در دست است می رساند پس از اسلام همواره جشن نوروز بر پا می شده ، و مراسم آن با تصرفات و تغییراتی از عهد ی به عهد دیگر منتقل می گردیده است ؛ تا عصر حاضر که آن بزرگ ترین جشن ملّی ایرانیان محسوب می شود . ^۱۶

منابع :

۱- فاروق صفی زاده : چهارشنبه سوری یادگار نیاکان ما،انتشارات پژوهنده ،چاپ اوّل ، ۱۳۷۷ ،ص۹

۲- دکتر محمّد معین : فرهنگ فارسی ، جلد ۴ ، ص ۴۸۴۲

۳- عبدالعظیم رضایی : اصل و نسب و دین های ایرانیان باستان ، چاپ دوم ، نشر موج ، ص ۴۷۳

۴- علی بلوکباشی: نوروز جشن نوزایی آفرینش ، چاپ دوم ، ۱۳۸۰ ،دفتر پژوهش های فرهنگی،

ص ۱۳ .

۵- وستا سرخوش کرتیس : اسطوره های ایرانی ، ترجمه ی عباس مخبر ، نشر مرکز ، چاپ دوم ۱۳۷۶ ، ص ۳۷ .

۶- عبدالعظیم رضایی : همان ، ص ۴۷۴ .

۷- حسین حسن زاده رهدار : هفته نامه نخل ، ویژه نامه نوروزی ، ۱۳۸۶ ، ص ۵۱

۸- دکتر مهرداد بهار : جستاری چند در فرهنگ ایران ، چاپ دوم ، ۱۳۷۴ ، انتشارات فکر روز ، صص ۲۳۱ و ۲۲۹ .

۹- علی بلوکباشی : همان ، ص ۱۵ .

۱۰- همان ، ص ۱۸.

۱۱- همان ، ص ۶۳ .

۱۲- جان هینلز : شناخت اساطیر ایران ، ترجمه ی باجلان فرّخی ، انتشارات اساطیر  ،چاپ اوّل ، ۱۳۸۳ ، ص ۴۸۰ .

۱۳- دکتر مهرداد بهار : همان ، ص ۲۲۸ .

۱۴- عبدالعظیم رضایی ، همان ، ص ۴۷۴ .

۱۵- حسین حسن زاده رهدار : همان ، ص ۵۰ .

۱۶- دکتر محمّد معین : همان ، ص ۴۸۴۶ .